بازنمایی توسعه در سینمای موج نو(آرام در حضور دیگران)

1- مدرنیزاسیون تغییر اساسی در نقش‎ها و منزلت‎ها به وجود می‎آورد بطوریکه منزلت و شأن اجتماعی بر پایه معیارهای اکتسابی، رقابتی و شایستگی افراد تعیین می‎شود نه معیار‎های خانوادگی و انتسابی. در این حالت وقتی فرد به هر دلیل از جمله بازنشستگی نقش اجتماعی- اکتسابی خود را از دست می‏دهد از منزلت و شان اجتماعیش به شدت کاسته می‏شود و این مسئله در مواردی سبب مشکلات روحی و روانی فرد می‏گردد. این مبحث در این فیلم محوریت داستان بوده و در صحنه‏های مختلف ما آن را مشاهده می‏کنیم از جمله در صحنه­ای سرهنگ بازنشسته اظهار می‏کند وقتی وارد پادگان می‏شد:

مارش نظامی نواخته می‏شد و همه سر جای خود خبردار می‏ایستادند. ......

و یا در صحنه‎ای دیگر وقتی صدای رژه سربازان را می‏شنویم، نحوه گام برداشتن سرهنگ در خیابان اطراف پادگان، نشانه ای از فرو رفتن او در حس نوستالویک سالهای خدمتش می‏باشد، حسی فراتر از معمول، که از دایره خیال خارج شده و در کنش وی (نحوه راه رفتن) خودش را به ما نشان می‏دهد.

به جز در موارد اندکی در بسیاری از موارد دیگر افراد جامعه مدرن نمی‏توانند مشخصه‏های کسب شده شان را تا آخر عمر با خود نگه دارند. آنها بیمار می‏شوند، از رقابت جا می‏مانند، ورشکست می‏شوند و یا نهایتا بازنشسته می‏شوند و جامعه‏ای که در فیلم نشان داده شده (جامعه توسعه‎گرای عقلانی –ابزاری) نمی تواند جایگزینی برای منزلت از دست رفته پیدا کند.

2- فردگرایی و اصالت دادن به فرد از مشخصه‏های جامعه ای است که در مسیر نوسازی قرار می‏گیرد و توجه و پیگیری حقوق فردی و امیال شخصی از قابلیت‏های انسانی است که در چنین فضایی زیست می‏کند.

در فیلم دختران سرهنگ مستقل از خانواده زندگی و کار می‏کنند. جامعه (تهران دهه 50) _هر چند با کمی بدگمانی و تردید _ قابل قبول است که چنین امری ضروری و گریز ناپذیر است.

کمی تردید و بد گمانی نیز نشانه عدم گسست مفصل جامعه از معیارهای سنتی است. در صحنه ای از فیلم یکی از دختران به نامادریش می‏گوید :

اینجا بر خلاف شهرستان خیلی راحتیم. هر جا که دوست داریم می‏رویم. هر کاری دوست داریم می‏کنیم. البته گاهی حرف پشت سر آدم هست. صاحبخونه‎ها آدم رو جواب می‏کنند(در صورت داشتن روابط غیر معمول). خوبه خونه مال بابامونه. ...

پیگیری سلایق و امیال شخصی چیزی است که در چندین صحنه، خصوصا در گفتگوی دختران با منیژه، نامادری شهرستانی و معلمه شان دیده می‏شود .

در واقع این جامعه صنعتی است که سکولاریته و دگرگونی از ارزش‏های سنتی به سکولار – عقلایی را به همراه می‎آورد.

3- ارجعیت بر روابط عام به جای روابط شخصی در فضا و مکان مدرن باعث می‏شود مراجعه کنندگان به نهادهای مدرن(ارباب رجوع) نه به عنوان یک فردیت مفصل و شخصی که ورودی(In put)‏های سازمان در نظر گرفته می‏شوند که طی فرایندی خارج می‏شوند.

در صحنه ای منیژه، همسر سرهنگ و نامادری دختران وقتی به تیمارستانی که سرهنگ را در آنجا بستری کرده اند مراجعه و سرهنگ را در اتاقش نمی بیند به اتاقی مراجعه می‏کند که در آن دو نفر از پزشکان مشغول بازی تخته نرد هستند. از نظر نشانه‎شناسی نگاه نکردن پزشکان به او و قطع نکردن بازی شان و در عین حال پاسخ گویی به سوالاتش نشان از ساز و کار یک نهاد عقلانی- ابزاری است که پیامدش بوجود آمدن انسان‏هایی است که برخورد مکانیکی و ماشینی با انسانها دارند، هر چند پزشک و آن هم روانپزشک باشند.

4- کمرنگ شدن ارزش‎ها و هنجارهای سنتی از جامعه به‌روز خصوصا در تغییر نگرش زنان در خصوص ازدواج مسئلهی است که فیلم به آن پرداخته و در صحنه‎ای که دختران از منیژه می‏خواهند نحوه آشنایی و ازدواج خود با پدرشان را تبیین بدهد او می‏گوید: همینطوری ازدواج کردم، همینطوری، بی‎خیال.

در ادامه که دختران وضعیت و نظر خودشان را توصیف می کنند نشان از دوگانه انفعال زنان در ازدواج سنتی در مقابل فاعلیت ازدواج دختران شکل مدرن آن دارد.

5- اگرچه مهمان پذیرفتن و به دیدار کسان و خویشان رفتن از آداب نیکو در سنت جامعه ما حساب می‏شد و می‏شود، اما مهمانی دادن یا مهمانی گرفتن با مشخصه‏هایی چون موسیقی، رقص مختلط، سرو مشربات الکلی و در مواردی مغازله و معاشقه، پدیده ای تازه محسوب می‏شود که می‏توان آن را در ذیل مجموعه اصلاحاتی جای داد که مدرنیزاسیون عصر پهلوی در سبک زندگی افراد و خانواده به وجود آورده بود.

اینگونه دگرگونی‌ها در سبک زندگی که معمولا از اقشار بالا(از نظر درآمد، مکان زندگی و ارتباطات) آغاز می‏شود؛ در دهه 40 و 50 قشر متوسط جامعه ایران را هم در برگرفته بود.

اینگونه مهمانی‎ها در واقع کارکرد-از نوع مدرن- مجالس سنتی را داشته اند. مجالس سنتی همچون سفره، زیارت، دید و بازدید اعیاد مذهبی و باستانی سبب آشنایی خانواده‎ها و احیانا وصلت فرزندانشان می‏شد، در حالی که در این مهمانی‎ها زمینه ارتباطات بین فردی، قرارهای عشقی و .... فراهم می‏گشت.

6- هوو از دیرباز همواره بخشی از ذهنیت زنان ایرانی سایه افکنده است. این مبحث از قابلیت بالقوه مردان ایرانی نسبت به داشتن بیش از یک همسر ناشی می‏شود.

حضور یک زن دیگر در زندگی شوهر( با احتمال رابطه نامتعارف) از مسائلی است که زنان جامعه ما همواره به آن اندیشیده اند و نسبت به آن حساسیت نشان داده اند.

شکلِ مدرن آن زنِ دیگر(هوو) زنانی هستند که با اسامی مختلف(معشوقه، هرجایی و ...) و به دلایل و انگیزه‏ های گوناگون نسبت به رابطه با مردان اقدام می‏کنند. این زنان محصول و پیامد فضای مدرنند که در آن اصالت به فرد و به سلایق و علائقش داده می‏شود. اما حتی در این حالت نیز همین فردگرایی نمی تواند حضور دو زن را در کنار هم بپذیرد، حتی از طرف آن زن دیگر.

در صحنه ای می‏بینیم وقتی ملیحه (دختر سرهنگ) به همراه دوست و نامزدش به همراه زن معلوم الحالی که همراه آنها آمده است در جایی دنج قرار می‏گیرند زن به او می‏گوید: یکی از ما دونفر باید باشد .....

از منظر نشانه‎شناسی حضور آن زن در کنار دو فردی که ظاهرا قصد ازدواج دارند نشان دهنده تضاد رابطه عقلانی(مدرن) با نوع اخلاقی و متعهدانه­اش است که زیست در فضای نوین (غر بی) برای آدمهایش به ارمغان آورده است .

7- جامعه سکولار و در حال توسعه دهه 50 ایران اگرچه خلوت بین دوجنس مخالف را نمی پسندد، اما نسبت به وضعیتی که دو فرد ارتباطشان به شکل مربی و شاگرد باشد به دلیل اینکه در راستای توسعه فردی است و نظام فردگرا نمی تواند سد راه توسعه فرد شود با این مبحث کنار می‏آید.

در صحنه ای مه لقا جهت قانع کردن پدرش دوست(نامزدش) را معلم زبانش معرفی می‏کند.

8- نامزد مه لقا از رابطه در قالب زن و شوهری در صحنه­ای از فیلم نامزد به صراحت انتقاد کرده و آن را فاقد جاذبه و لذت معرفی می‏کند. انتقاد او نه از رابطه از نوع زن و شوهری که از فرهنگی است که در طی مدتی بعد از ازدواج معاشقه را به شکل رسمی، حاشیه‎ای و فاقد اهمیت معرفی می‏کند.

9- در جاهایی از فیلم موسیقی رمانتیک غربی پخش می‏شود. صحنه‏رهایی که در آن از رابطه آزاد صحبت می‏شود و یا این رابطه در ذهن شخصیت‏های فیلم خطور می‏کند.

منیژه: شما همیشه موسیقی خارجی گوش می‏دید؟ .......

مه لقاء: تو موسیقی خارجی دوست نداری

منیژه: نه خوشم نمیاد

نگاه نشانه شناسانه به این امر می‏تواند این مبحث را بیان کند که اینگونه روابط در جامعه رو به توسعه عصر پهلوی دوم، پیامد سبک زندگی تازهی است که مدرنیته مبتنی بر نوسازی غربی به ارمغان آورده است.